Κυβερνοασφάλεια made in Greece; Και γιατί όχι;

Δημοσιεύθηκε στο tomanifesto.gr, 26.07.2022

Αυτές τις μέρες στελεχώνεται το Ευρωπαϊκο Κέντρο Δεξιοτήτων Κυβερνοασφάλειας (European Cybersecurity Competence Centre) με έδρα το Βουκουρέστι. (Η ελληνική μετάφραση άλλη μια φορά είναι εκτός πραγματικότητας, «Ευρωπαϊκό Κέντρο Αρμοδιότητας (!) Κυβερνοασφάλειας», και οφείλουμε να την αγνοήσουμε.) Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για έναν νέο ευρωπαϊκό οργανισμό που θα διαχειριστεί ερευνητικά κονδύλια με αντικείμενο την κυβερνοασφάλεια. Στόχος του είναι ακριβώς αυτός: η επαύξηση των ευρωπαϊκών δεξιοτήτων στον τομέα. Ιδρύθηκε πριν από λίγο καιρό, η Ρουμανία το πάλεψε και κατάφερε τελικά να έχει την έδρα του εκεί, και αυτήν την περίοδο έχει προκηρύξει θέσεις εργασίας και τα πρώτα του ερευνητικά έργα.

Την Ελλάδα το θέμα την ενδιαφέρει από δύο, τουλάχιστον, απόψεις. Πρώτη, και για όσους δεν το γνωρίζουν, επειδή ο βασικός ευρωπαϊκός οργανισμός για την κυβερνοασφάλεια, o ENISA, έχει την έδρα του στην Ελλάδα. Είναι ο μόνος ευρωπαϊκος οργανισμός που εδρεύει στη χώρα μας (πρώτα στην Κρήτη, και πρόσφατα στην Αθήνα). Οταν πρωτο-ιδρύθηκε, με το θέμα της κυβερνοασφάλειας ασχολούνταν ελάχιστοι. Τώρα πλέον μας απασχολεί όλους. Η δεύτερη άποψη αφορά το μέλλον: ακριβώς το παραπάνω γεγονός, αλλά και οι εθνικές μας ιδιαιτερότητες προσφέρουν μια ευκαιρία που καλό θα ήταν να μην πάει χαμένη.

Η σημασία, πλέον, του κυβερνοπολέμου δεν νομίζω ότι χρειάζεται ειδική εξήγηση. Διεξάγεται συνεχώς, σε συνθήκες αδιαφανείς, από όλους εναντίον όλων. Ο ρόλος του στον πόλεμο της Ουκρανίας είναι αδιαμφιβήτητος. Κάθε χώρα στον πλανήτη, εκτός από τον παραδοσιακό εξοπλισμό της, πλέον εξοπλίζει και τον κυβερνοχώρο της. Οι νέες υλοποιήσεις «έξυπνων» δικτύων ενέργειας, μεταφορών, υγείας ή διαχείρισης υδάτινων πόρων μόνο θα αυξήσουν τη σημασία των κυβερνο-όπλων και της κυβερνο-άμυνας.

Σε αυτήν την εξοπλιστική κούρσα η Ελλάδα προφανώς δεν προπορεύεται, δεν νομίζω ότι καν συμμετέχει. Αυτο-περιοριζόμαστε επομένως, όπως και στα υπόλοιπα οπλικά συστήματα, σε έναν ρόλο καταναλωτή-χρήστη. Είναι όμως ανάγκη να συμβαίνει αυτό;

Κατά τη γνώμη μου όχι. Η Ελλάδα διαθέτει το συγκριτικό πλεονέκτημα του ανθρώπινου δυναμικού υψηλής ειδίκευσης και λογικού κόστους. Εχει παραγωγικές σχολές και ακαδημαϊκό προσωπικό που ανταγωνίζονται σε παγκόσμιο επίπεδο. Εχει το story της έδρας του ENISA. Επίσης, έχει επενδύσει, και συνεχίζει να επενδύει, πολλά λεφτά σε νέες τεχνολογίες.

Τι λείπει; Το πιο βασικό: η διασύνδεση με τον στρατό. Το Ισραήλ ξανά και ξανά έχει χρησιμοποιήσει το πλεονέκτημα της διασύνδεσης της ντόπιας βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας με τον στρατό του. Πριν από δέκα χρόνια, ώστε να ενισχύσει τη νεοφυή επιχειρηματικότητά του. Τώρα, για να ενισχύσει την πολεμική του βιομηχανία κυβερνοασφάλειας. Εμείς, άραγε, γιατί όχι; Η Ελλάδα έχασε, και μάλιστα από την Τουρκία, τη μάχη των drones, ενώ και εκεί θα μπορούσαμε να πρωτοστατούμε. Ας μη χάσουμε τώρα και το επόμενο τρένο – αν δεν καταφέρουμε να το οδηγήσουμε, τουλάχιστον ας βρεθούμε πάνω του, αντί πίσω του.

States as platforms under new EU (online platforms’) law

Published in European Law Blog, 4.07.2022

The recent political agreement on the Digital Services Act (the “DSA”) means that, once officially released, it will formally introduce into EU law the term “online platforms”: These (according to the Commission’s original proposal, at least) are meant to be “a provider of a hosting service which, at the request of a recipient of the service, stores and disseminates to the public information” (art. 2, point (h) of the DSA), whereby a hosting service, in turn, “consists of the storage of information provided by, and at the request of, a recipient of the service” (point f). Therefore, between the DSA and the Digital Markets Act (the “DMA”), that has also been recently finalised, a comprehensive framework for the regulation of online platforms is introduced in EU law, the first of its kind both in Europe and internationally.

What if, however, this framework was applied to states themselves? What if states fell within the definition of an online platform within this context?

1.   What is an online platform (in EU law)?

Platforms is a term that only recently entered forcefully not only the EU legislator’s but also general vocabulary: indicatively, Google trends indicate that interest was fairly low from 2004 until 2014 but has spiked since.

There is some repetition in the Commission’s definition: as seen, a “hosting service” is already defined in point (f), there is therefore no need to repeat “which, at the request of a recipient of the servicestores“. Accordingly, the “recipient of a service” is “any natural or legal person who uses the relevant intermediary service” (point (b). Consequently, leaving aside the part of the definition of an explanatory nature (“unless that activity is a minor and purely ancillary feature of another service and, for objective and technical reasons cannot be used without that other service, and the integration of the feature into the other service is not a means to circumvent the applicability of this Regulation”), the definition should read: online platforms store and disseminate to the public information at the request of their users. The digital, online environment is implied.

2.   The regulation of platforms

The EU’s first attempt to regulate online platforms came through the nick-named (since it does not constitute an “eponymous” EU act), “P2B Regulation” (Platforms-to-Business relations Regulation, Regulation (EU) 2019/1150 of the European Parliament and of the Council of 20 June 2019 on promoting fairness and transparency for business users of online intermediation services). In the Commission’s words, the P2B Regulation is the “first ever set of rules for creating a fair, transparent and predictable business environment for smaller businesses and traders on online platforms”.

The P2B Regulation does not refer expressly to online platforms in its text (preferring the, timid, step of only mentioning the “online platform economy”). Instead, it uses the term “online intermediation service” to denote information society services that allow business users to offer goods or services to consumers (art. 2, point (2)).

In spite of the potential mix-up between the P2B and the DSA approaches (the DSA using the term “intermediary service” in an entirely different manner, to refer to “mere conduit”, “caching” and “hosting” services, art. 2 point (f)), the fact remains that, to the Commission’s eyes at least, online platforms are indeed regulated by the P2B Regulation, at least as regards their relationships with their business users. In effect, the DSA is expected to govern the other side of the spectrum, namely the relationships between online platforms and their users or consumers (although, admittedly, it also covers business users too).

3.   Platform-specific rights

The EU legislator regulates online platforms in order to impose certain obligations upon them (much less to help them develop further or warrant their continued existence). From a B2B point of view, in the P2B Regulation the purposes of “fairness, transparency and predictability” are served through, indicatively, the requirement that online platforms communicate their rules and regulations in a plain and understandable manner, that if these rules change an appropriate notice period is observed, that any adverse actions taken by the platform (e.g. restriction, suspension or termination of an account) are justified and contestable, or that differentiated treatment is generally to be avoided.

A much more detailed and comprehensive protective framework is constructed by the combined forces of the DSA and the DMA, particularly for the largest online platforms, that are, aptly named, gatekeepers. This is to be expected, because in this case it is users (individuals) that are the beneficiaries of such beneficial treatment. In short, among others, the treatment of information found on online platforms needs to be carefully planned (in the sense that online platforms need to install takedown mechanisms, accompanied also by appropriate procedures so that affected parties can object to such takedown actions see Chapter III, Sections 1-3 of the DSA), and also risks need to be minimized (through risk assessments, or even crisis protocols, developed by online platforms or through the installation of compliance officers within their internal organisations, see Chapter III, Section 4 of the DSA).

From its part, the DMA discourages “practices that limit contestability or are unfair” (in its Chapter III). The list of what exactly such practices comprise is exhaustive, however a few among them stand out: for example, exclusivity (in the sense of locking-in users to specific platforms) or preferential treatment (as in ranking or access to “query, click and view data”) are discouraged, while interoperability (allowing other providers to access and work with the gatekeepers’ proprietary systems) is encouraged; also, users/individuals need to at all times be able to port their data to the platform of a competitor.

4.    States as platforms

Could states be perceived as platforms? First of all, one could easily take away the digital part of online platforms: Although critical for the DSA/DMA purposes, the definition given in the DSA to online platforms may well apply in the real world too: platforms store and disseminate to the public information at the request of their users. The user could be a citizen (or an individual, depending) and the public could be the whole wide world, both digital and natural.

A state viewed as a platform would then be the intermediary in an information flow from its citizens (users, individuals) to everybody else. Its role would be twofold: First, it would store information and, second, it would make them available to anyone interested. As such, its intermediation is critical, if not necessary: individuals have no means to store their information in some repository, at least in a secure and possibly permanent manner. Similarly, dissemination cannot be done by themselves, at least not effectively.

Both roles are critical to our lives. Information on our births, various personal or family statuses or deaths need to be somewhere stored for societies to function in the first place. Once safely stored, this information, enhanced with information on our employment, residence, taxes etc. needs to be transmittable, again for societies to function in any meaningful manner.

Accordingly, both roles are nuanced. Depending on the type of societies each one of us is (lucky or unlucky) to be living in, control of storage and dissemination of this information lies to a larger or lesser extent with the state concerned. In other words, what information is stored on the platform and how and when it can be re-used depends on the (democratic or not) society one lives in. The state-run platform may apply larger or smaller restrictions.

While this blog post cannot constitute a political philosophy analysis on the various roles of the state over human history, it does invite a new perspective, enhanced by the digital. Online circumstances, and the primacy of the role of information (within the “data is the new oil” context) means that the role of the state perhaps needs to be reviewed (also) under this lens.

Is there any difference between (contemporary) online platforms, as perceived and regulated by the DSA and the DMA, and states? Yes, at least one that is of paramount importance, that of validation of the information concerned. States practically operate as platforms already: they already store, for example, our birth certificates and disseminate them to third parties at our own request. Essentially the only difference between that and what Facebook or Instagram do, that let us share, for example, our photos with our friends, is validation: States validate the information that they store prior to its disemination while online platforms today (mostly) passively store and diseminate it. For example, my birth certificate is validated by the Greek state to whomever I wish it transmitted, whereas I may tag my photo on Facebook but Facebook has no other option than to accept my word that it is actually me appearing on it. (It is a different story, and discussion, whether the states basically own this information, because it is within their existence that it was created in the first place).

5.   OK, so what if states are viewed as platforms?

What practical consequences can be drawn if states are viewed as platforms? While this is a preliminary analysis, a number of issues immediately come to mind. In essence, the whole discussion on platforms and platformisation needs to be transferred from the market to the polis (political philosophy).

Evidently, the Commission’s initiatives are predicated upon market locic. Speficically, the online platform economy and the dominance of online gatekeepers have imposed a protective regulatory approach whereby the market needs to remain contestable. Equating the state to a market would carry grave consequences to this understanding. The state does not need to be contestable, neither should its monopoly in relation to the provision of services to its residents be overthrown – at least, to this author’s preferences. This is why the aforementioned regulatory initiatives by the Commission may serve as hints or insights as to a possible new role of the state, but cannot possibly constitute the end result of such thinking themselves. They open up new perspectives but do not provide final solutions. In other words, automatic substitution of online platforms in the texts of the DMA and the DSA by the state would be unthinkable.

Regardless of this new perspective, the role of a state as a, basically, service provider is not questioned. States, in one way or another (especially under the social contract theory), are basically a service provider to their citizens. A democratic state, for example, provides first and foremost safety and security, and then warrants all other basic individual rights. A developed state adds to the mix public infrastructures (roads, ports, airports), health and education. The list can get long (or short, depending on politics), however the fact remains that states basically provide services to their citizens.

Storage and dissemination of information is also a service. As said, it is a basic one performed inherently in any state (see, for example, the “informational state” of Bourdieu, p.213), therefore if there ever was a classification among services and types of states this would probably fall in the root category. However, what changes now, after some 3500 years of recorded human history other than, perhaps, the perspective, is the online environment.

Consequently, if states were viewed as platforms a basic proposition would be to apply whatever the EU legislator requires of online platforms to states as well. To a large extent this is already done: Accountability runs deep, at least in democratic states, through separation of powers and rule of law. There are, however, other rights that may be more disputed: The right to portability (meaning that anybody can change a platform/state at will) and thus abolition of exclusivity or the right to interoperability (meaning that states should enable other states to parallel administrative procedures) are perhaps harder for states to swallow. They therefore merit further analysis.

In addition, new developments may bring the role of states as platforms to the fore. Until today states merely digitise the off-line lives of their citizens, through e-government or similar applications. In essence, they strive to abolish the need for physical presence to perform administrative tasks, and thus increase productivity. At some point, however, this task will have been completed. If by then, assisted by technology and digital lifestyle, states start operating a digital space where their citizens could live in, their roles as platforms will forcefully come to the fore.

6.   Some concluding thoughts

States as platforms is a development determined by the internet. While their role as intermediaries in information sharing has accompanied them since the development of writing (which, after all, it was developed for similar purposes in the first place), it is the internet that may transform the states’ role in this regard. Particularly their relationship with their subjects/users/citizens may be affected. To begin with, one can start wondering which of the rights afforded to him/her by the EU legislator as imposed on Facebook or Instagram, he/she would also like to see imposed on their own state(s). The increased pace of digital transformation of our lives will unavoidably broaden this discussion even further.

Το Κράτος ως Πλατφόρμα;;

Εδώ και χρόνια κρατάω σημειώσεις γι αυτή την ιδέα, και να που τώρα τα σχέδια για την Digital Services Act (DSA) και την Digital Markets Act (DMA) της Κομισιόν, καθώς και το, φιλόξενο, European Law Blog που με εμπιστεύτηκε, μου έδωσαν την ευκαιρία να την λανσάρω. Προφανώς θα συνεχίσω πολύ πιο αναλυτικά, όμως ορίστε παρακάτω ορισμένα κομμάτια του κειμένου από τα αγγλικά (μεταφρασμένο αυτόματα – αλλά η μετάφραση δεν είναι καθόλου κακή!):

“Η πρόσφατη πολιτική συμφωνία σχετικά με την Digital Services Act σημαίνει ότι, μόλις εκδοθεί επίσημα, θα εισαγάγει επίσημα στο δίκαιο της ΕΕ τον όρο “διαδικτυακές πλατφόρμες”: […] Τι θα γινόταν, ωστόσο, αν αυτό το πλαίσιο εφαρμοζόταν στα ίδια τα Kράτη; Τι θα γινόταν αν τα Kράτη ενέπιπταν στον ορισμό της online πλατφόρμας στο πλαίσιο αυτό;

[…]

Θα μπορούσαν τα κράτη να γίνουν αντιληπτά ως πλατφόρμες; Πρώτα απ’ όλα, θα μπορούσε κανείς εύκολα να αφαιρέσει το ψηφιακό μέρος των online πλατφορμών: Αν και κρίσιμος για τους σκοπούς της DSA/DMA, ο ορισμός που δίνεται στην DSA για τις διαδικτυακές πλατφόρμες μπορεί κάλλιστα να ισχύει και στον πραγματικό κόσμο: οι πλατφόρμες αποθηκεύουν και διαδίδουν στο κοινό πληροφορίες κατόπιν αιτήματος των χρηστών τους. Ο χρήστης μπορεί να είναι πολίτης (ή άτομο, ανάλογα) και το κοινό μπορεί να είναι όλος ο κόσμος, τόσο ο ψηφιακός όσο και ο φυσικός.

Ένα κράτος που θεωρείται ως πλατφόρμα θα ήταν τότε ο μεσάζων σε μια ροή πληροφοριών από τους πολίτες του (χρήστες, άτομα) προς όλους τους άλλους. Ο ρόλος του θα ήταν διττός: Πρώτον, θα αποθήκευε πληροφορίες και, δεύτερον, θα τις καθιστούσε διαθέσιμες σε κάθε ενδιαφερόμενο. Ως εκ τούτου, η διαμεσολάβησή της είναι κρίσιμη, αν όχι αναγκαία: τα άτομα δεν έχουν τα μέσα να αποθηκεύσουν τις πληροφορίες τους σε κάποιο αποθετήριο, τουλάχιστον με ασφαλή και ενδεχομένως μόνιμο τρόπο. Ομοίως, η διάδοση δεν μπορεί να γίνει από μόνη της, τουλάχιστον όχι αποτελεσματικά.

[…]

Ποιες πρακτικές συνέπειες μπορούν να εξαχθούν αν τα κράτη θεωρηθούν ως πλατφόρμες; Αν και πρόκειται για μια προκαταρκτική ανάλυση, ορισμένα ζητήματα έρχονται αμέσως στο μυαλό μας. Στην ουσία, η όλη συζήτηση για τις πλατφόρμες και την πλατφορμοποίηση (platformisation) πρέπει να μεταφερθεί από την αγορά στην πόλιν (from the market to the polis).”

Τι φέρνει το ψηφιακό πολιτικό κόμμα; 

Δημοσιεύθηκε στο 2045.gr, 14.06.2022

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός των πολιτικών κομμάτων φέρνει μια σειρά από νέα και ουσιαστικά ερωτήματα για τα ίδια τα κόμματα, αλλά και εμάς τους πολίτες.

Η ολοκλήρωση των συνεδρίων των τριών μεγαλύτερων κομμάτων στη χώρα τα βρήκε να συμπίπτουν τουλάχιστον σε μια εκτίμηση: στην ανάγκη ψηφιακού μετασχηματισμού τους. Έτσι, η Νέα Δημοκρατία εισήγαγε γενική αρχή ψηφιακού μετασχηματισμού στο καταστατικό της. Ο Αλέξης Τσίπρας ανέφερε στην πρώτη συνεδρίαση της νεοεκλεγείσας ΠΓ του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ ότι “ένα από τα στοιχήματά μας πρέπει να είναι η ψηφιοποίηση της οργανωτικής δουλειάς» Στο ίδιο κλίμα και το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ φαίνεται ότι εγκαινιάζει το «Ψηφιακό Κόμμα».

Ψηφιακός μετασχηματισμός (και) των πολιτικών κομμάτων, επομένως – και πως αλλιώς θα μπορούσε να είναι, άλλωστε, αφού ολόκληρη η κοινωνία βρίσκεται σε αντίστοιχη διαδικασία. Τι σημαίνει όμως ακριβώς αυτό για τα πολιτικά κόμματα; Τι ακριβώς περιλαμβάνει το «ψηφιακό» πολιτικό κόμμα;

Αλλάζει η επικοινωνία με το κόμμα

Στο πιο απλό, βασικό επίπεδο το ψηφιακό πολιτικό κόμμα χρησιμοποιεί και τις νέες ψηφιακές δυνατότητες ως μέσο επικοινωνίας με τα μέλη του. Από τη στιγμή που καθένας μας πλέον διαθέτει διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (e-mail), γιατί να μην εκμεταλλευτούν και αυτή τη δυνατότητα επικοινωνίας τα πολιτικά κόμματα; Άλλωστε, και φθηνότερο από την τηλεφωνική επικοινωνία είναι, αλλά και, ίσως, αποτελεσματικότερο, αφού, εφόσον ανοιχτεί, ένα e-mail περιλαμβάνει πολύ περισσότερη πληροφορία από ένα απλό τηλεφώνημα (ή και sms).

Από κει και πέρα, όμως, οι ερωτήσεις γίνονται περισσότερες από τις απαντήσεις. Έστω ότι παραμένουμε στο χώρο της αποστολής e-mail. Πόσα e-mail; Δηλαδή, πόσο συχνά πρέπει να αποστέλλονται; Με συχνότητα δέκα την ημέρα ή ένα την εβδομάδα; Από ποιους; Από το κόμμα μόνο ή και από τους υποψηφίους του; Αν και από τους υποψηφίους του κόμματος, από ποιους ακριβώς – εκλεγμένους ή και μη; Με τι περιεχόμενο; Αμιγώς οργανωτικό, δηλαδή ενημερωτικό για δράσεις του κόμματος; Ή και επιμορφωτικό, για πολιτικές θέσεις και προτάσεις; Τέλος, με δυνατότητα διαλόγου ή μη; Δηλαδή, τα e-mail του κόμματος μπορεί να λάβουν απάντηση; Και αν ναι, με τι δυνατότητες συνέχισης (follow-up);

Το e-mail όμως τελικά είναι η πιο απλή παράμετρος ενός ψηφιακού κόμματος. Το ερώτημα είναι, επηρεάζει ένα πολιτικό κόμμα ο ψηφιακός μετασχηματισμός σε βαθύτερο επίπεδο;

Ο λόγος ύπαρξης ενός πολιτικού κόμματος είναι ο σχηματισμός κυβέρνησης (ή, έστω, η συμμετοχή του σε αυτή), και αυτό προφανώς δεν αλλάζει ούτε στον ψηφιακό κόσμο. Αυτό που ενδεχομένως όμως αλλάζει είναι τα ποιοτικά χαρακτηριστικά αυτής της αποστολής.

Αρχικά επηρεάζονται τα μέσα που διαθέτει ένα πολιτικό κόμμα. Όπως είδαμε, σε πρώτο επίπεδο τα μέσα επικοινωνίας με τα μέλη του αυξάνονται κατά μερικές πλατφόρμες παραπάνω. Εξίσου όμως αυξάνονται και οι δυνατότητες της επικοινωνίας. Το μήνυμα πλέον γίνεται αναλυτικότερο – αλλά και κεντρικά ελεγχόμενο με πιο αποτελεσματικό τρόπο. Με άλλα λόγια, είναι άλλο πράγμα «ινστρούκτορες» να εκπαιδεύονται από το κόμμα και μετά να τους ανατίθεται η διάδοση των ιδεών του σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, και εντελώς άλλο να μιλά το κόμμα απευθείας σε καθένα από τα μέλη του. Αποκόπτοντας τους μεσάζοντες/πολιτικούς καθοδηγητές (που πλέον πρέπει να βρουν άλλον ρόλο), το κόμμα αποκτά δυνατότητα της προσωποποιημένης επαφής που στο παρελθόν μόνο σε μικρές, καλά οργανωμένες ομάδες ήταν δυνατή.

Νέος ρόλος για τις τοπικές οργανώσεις

Η εξαφάνιση της απόστασης μεταξύ κεντρικού κόμματος και μέλους έχει ιδιαίτερη σημασία – ίσως όμως αμφιλεγόμενη αξία. Η σημερινή δομή των κομμάτων, όπως όλοι γνωρίζουμε, εκτός από πολιτικούς καθοδηγητές («ινστρούκτορες») βασίζεται στην τοπική οργάνωση. Κάθε κόμμα λειτουργεί μέσω τοπικών οργανώσεων σε επίπεδο δήμου ή κοινότητας – μάλιστα, όσο περισσότερες τόσο καλύτερα. Αν όμως το κόμμα κεντρικά μπορεί να επικοινωνεί απευθείας με τα μέλη του, ο ρόλος των τοπικών οργανώσεων οφείλει να επαναξιολογηθεί. Όχι ότι αυτό σημαίνει ότι η αξία τους μειώθηκε. Ίσα ίσα, αν κάτι μας δίδαξε η διετής πανδημία είναι ότι η τοπική παρουσία σε χώρους εργασίας, αίθουσες διδασκαλίας και σε συναντήσεις είναι ανεκτίμητη. Ο ρόλος των τοπικών οργανώσεων των κομμάτων σε περιβάλλον ψηφιακού μετασχηματισμού αλλάζει – δεν μειώνεται.

Επηρεάζεται άραγε η ίδια η αποστολή ενός πολιτικού κόμματος από την ψηφιακή κατάσταση; Βασικά, όπως είδαμε, όχι, αφού η κατάκτηση της εξουσίας παραμένει ο βασικός στόχος του. Όμως και πάλι τα ποιοτικά στοιχεία επηρεάζονται. Αρχικά η ίδια η έννοια της εξουσίας, ειδικά της άσκησής της, έχει αλλάξει. Τα κέντρα εξουσίας πλέον βρίσκονται εντός, αλλά και εκτός της χώρας. Οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες είναι το προτιμώμενο όργανο δράσης τους – με απλά λόγια, χωρίς το ίντερνετ ούτε για παγκοσμιοποίηση θα μιλούσαμε ούτε για έναν πολύ-πολικό κόσμο, όπου κανόνες παράγουν όχι μόνο εθνικές κυβερνήσεις αλλά και μεγάλες εταιρείες, διεθνείς οργανισμοί, μεγάλα think tanks κ.α. Οι ψηφιακές τεχνολογίες είναι το συγκολλητικό υλικό όλων αυτών – και ένα πολιτικό κόμμα δεν μπορεί να αγνοήσει αυτό το γεγονός. Η εκπαίδευση και η εξοικείωση των στελεχών και των υποψήφιών του είναι το πρώτο, προφανές σημείο δράσης. Η ενεργή συμμετοχή του, ανεξαρτήτως αν βρίσκεται στην κυβέρνηση ή στην αντιπολίτευση, στο νέο, παγκοσμιοποιημένο ψηφιακό περιβάλλον είναι το δεύτερο, αφού είναι βέβαιο ότι, μόλις με το καλό βρεθεί στην εξουσία, οι διεθνείς και εγχώριες συμμαχίες θα είναι το πρώτο που θα αναζητήσει.

Το δεύτερο που αλλάζει αφορά την έμμεση αποστολή των κομμάτων, τη διατήρηση δηλαδή της εξουσίας, μόλις ίσως σταθούν τυχερά και την αποκτήσουν. Αποφεύγοντας να απαντήσω εδώ τη βασική ερώτηση αν το πολιτικό κόμμα έχει μονή ή διπλή αποστολή (παραγωγή πολιτικών ιδεών και εκπόνηση πρακτικών πολιτικών, ή μόνο το δεύτερο), γεγονός παραμένει ότι τα μέσα διατήρησης της εξουσίας άλλαξαν. Αυτό δεν αφορά μόνο τα τεχνικά μέσα (online πλατφόρμες και τα σχετικά) αλλά και τα ουσιαστικά. Η δυνατότητα στοχοθέτησης όλου του πληθυσμού (granularity), ανεξαρτήτως πόσοι τελικά πράγματι θα πάνε στην κάλπη, αυξάνει τις δυνατότητες, αλλά και δημιουργεί ηθική υποχρέωση, για τα κόμματα. Το μήνυμά τους, είτε σε επίπεδο ιδέας ή συγκεκριμένης πολιτικής, οφείλει να λάβει υπόψη του όλους – και ενδεχομένως να διαφοροποιηθεί ανά περίπτωση, αν κριθεί σκόπιμο.

Υπάρχουν προβλήματα, ή μόνο προκλήσεις και νέες δυνατότητες, για ένα ψηφιακό κόμμα; Προφανώς και υπάρχουν, με επιτακτικότερο αυτό της επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων. Παρότι ένα κόμμα εξορισμού επεξεργάζεται προσωπικά δεδομένα για την εκπλήρωση της αποστολής του (πως αλλιώς;), το ψηφιακό πολιτικό κόμμα αυτονόητα μπορεί, και ίσως και να πρέπει, να επεξεργάζεται περισσότερα δεδομένα από ό,τι στο παρελθόν. Όλα άλλωστε όσα σημειώθηκαν παραπάνω προϋποθέτουν τον σχηματισμό ακριβέστερης εικόνας των μελών τους, η οποία μόνο μέσω της εκτεταμένης επεξεργασίας μπορεί να επιτευχθεί. Συνεπώς, ο ψηφιακός μετασχηματισμός πάει χέρι-χέρι με αυξημένες επεξεργασίες προσωπικών δεδομένων. Είναι όμως σε αυτό ακριβώς το σημείο που η νομοθεσία για τα προσωπικά δεδομένα (στην Ευρώπη τουλάχιστον) θέτει όρια. Άλλωστε, τα πολιτικά φρονήματα είναι «ευαίσθητα» προσωπικά δεδομένα, σύμφωνα με τη βασική διάκριση του νόμου, συνεπώς τα μέτρα προστασίας οφείλουν να είναι αυξημένα. Η ψηφιοποίηση των πολιτικών κομμάτων δεν επιτρέπεται να γίνει σε βάρος, τελικά, των μελών και των ψηφοφόρων τους.

Η συζήτηση για το ψηφιακό πολιτικό κόμμα είναι νέα και, για την ώρα, ανεξάντλητη. Η ανθρωπότητα άλλωστε ακόμα δεν συνήλθε πλήρως ούτε από το σοκ του Brexit ούτε από την εκλογή Τραμπ – σημειώνοντας όμως εξίσου άλλωστε ότι και η εκλογή Ομπάμα αλλά και η πρώτη εκλογή Μακρόν στην εκμετάλλευση των νέων ψηφιακών τεχνολογιών οφείλονται. Νομίζω ότι σε αυτό ακριβώς το σημείο βρισκόμαστε τώρα: Όσοι πολιτικοί «γνωρίζουν» από ψηφιακές τεχνολογίες τις εκμεταλλεύονται προς όφελός τους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ωφελούνται τελικά και τα πολιτικά τους κόμματα ή, πολύ περισσότερο, οι αντίστοιχες κοινωνίες, όπως άλλωστε είναι και το ζητούμενο. Η μεταβατική περίοδος σύντομα θα περάσει, όπως άλλωστε σηματοδοτείται από την «επίσημη» υιοθέτηση των ψηφιακών τεχνολογιών από τα τρία μεγαλύτερα κόμματα της χώρας – μόλις, όμως, το 2022 (χωρίς, να σημειωθεί, αυτό να μας βγάζει εκτός ευρωπαϊκών πεπραγμένων, αφού παντού το ίδιο γίνεται). Για τη συνέχεια, προσωπικά μπορώ μόνο να ελπίσω ότι ο ρυθμός της αντίδρασης θα είναι αντίστοιχος με την ταχύτητα των εξελίξεων.

HARMONIA Project: 3rd Plenary Meeting in Athens

The 3rd Consortium Meeting of HARMONIA & 1st Advisory Board Meeting was hosted in Athens on the 19th of May 2022. The Municipality of Piraeus, one of the four Pilot cities of the HARMONIA Project, was represented by Ilias Salpeas, CEO of the Development Organization. On the 20th of May, the Vice Mayor of the Municipality of Piraeus, Andriana Zarakeli organized a tour to the historical areas on the coast of the Municipality. The attendees had the opportunity to travel mentally to ancient Piraeus through the descriptions of Mrs. Margarita Vergou, President of the Cultural Association Dionysos in Piraeus.

Ευρωπαϊκός τρόπος (ψηφιακής) ζωής περνά μέσα από τον νόμο

Δημοσιεύθηκε στο 2045.gr, 6.05.2022

Και δίνει τον τόνο στον υπόλοιπο πλανήτη.

Οσοι ασχολούμαστε με τη νομική ρύθμιση των ψηφιακών τεχνολογιών την περίοδο αυτή βρισκόμαστε σε απόγνωση: Η Κομισιόν τα τελευταία δύο-τρία χρόνια έχει βαλθεί να μας εξοντώσει, παρουσιάζοντας απανωτά νέα, βασικά νομοθετήματα σχεδόν σε όλους τους τομείς της ψηφιακής ζωής. Υπό άλλες συνθήκες, δηλαδή λίγα χρόνια πριν, καθένα τους θα ήταν αρκετό να μας απασχολεί για χρόνια. Τώρα, το επόμενο διαδέχεται το προηγούμενο με ρυθμό καταιγιστικό, και πριν καλά-καλά προλάβουν να οριστικοποιηθούν τα πρώτα ξεκινά η δημόσια διαβούλευση για τα επόμενα.

Εν τάχει, αναφέρομαι συγκεκριμένα (και στα αγγλικά, καθώς οι ελληνικοί τίτλοι δεν έχουν καμία σημασία για τους λόγους που θα εξηγήσω στη συνέχεια) στις Artificial Intelligence ActDigital Markets ActDigital Services ActData Governance Act, και στην Data Act, οι οποίες σήμερα είναι «τρέχουσες», ενώ πριν λίγο καιρό ολοκληρώθηκε η Cybersecurity Act και είμαστε εν αναμονή, τουλάχιστον, μιας European Cyber Resilience Act.

Καθένα από τα παραπάνω νομοθετήματα έχει εξαιρετικά φιλόδοξους στόχους. Η Artificial Intelligence Act θέλει να βάλει τους κανόνες για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η Digital Markets Act θέλει να ρυθμίσει τις μεγάλες ιντερνετικές πλατφόρμες. Η Digital Services Act θέλει να ρυθμίσει τις σχέσεις μας στο ίντερνετ. Η Data Governance Act και η Data Act θέλουν να ρυθμίσουν τη χρήση και την πρόσβαση στις ψηφιακές πληροφορίες. Τα θέματα κυβερνοασφάλειας επιχειρούν να καλύψουν οι Cybersecurity Act (καθώς και η NIS2 Οδηγία) και, στο άμεσο μέλλον, η European Cyber Resilience Act.

Η παραπάνω εξέλιξη, που για τους λόγους αυτής εδώ της ανάλυσης θα την εκλάβω σαν μια, ενιαία πολιτική απόφαση της Ευρώπης να ρυθμίσει την ψηφιακή ζωή, έχει σημαντικότατες συνέπειες για την ίδια την Ευρώπη, για καθένα από τα Κράτη-Μέλη, για καθέναν από εμάς ατομικά, καθώς και για ολόκληρο τον πλανήτη.

Οι συνέπειες για τις μη-ευρωπαϊκές χώρες

“Οι Ευρωπαίοι τολμούν να βάλουν πρώτοι κανόνες εκεί που δεν έχουν τολμήσει ούτε οι Αμερικανοί, ούτε οι Κινέζοι”

Ας ξεκινήσουμε από τον πλανήτη, δηλαδή τις τρίτες, μη-ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό που είναι κοινό σχεδόν σε όλα τα παραπάνω νομοθετήματα είναι ότι είναι τα πρώτα στον τομέα τους. Δηλαδή, τα θέματα της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν τόλμησε κανένας νομοθέτης στον κόσμο να τα ακουμπήσει, ούτε καν σε ΗΠΑ και Κίνα όπου οι αντίστοιχες τεχνολογίες ανθούν. Το ίδιο και τις μεγάλες ιντερνετικές πλατφόρμες: Παρότι Αμερικανικής και Κινεζικής προέλευσης, ούτε η μία ούτε η άλλη κυβέρνηση δεν τόλμησε τους να βάλει κανόνες. Οι πρώτοι που το κάνουν είναι οι Ευρωπαίοι. Και, όπως είναι λογικό, οι κανόνες τους θα αποτελέσουν τελικά και τους παγκόσμιους κανόνες.

Αυτό το είδαμε να συμβαίνει ήδη με τον GDPR – τον Ευρωπαϊκό νόμο για τα προσωπικά δεδομένα. Το παράδειγμά του ακολούθησαν οι Κινέζοι (και οι Βραζιλιάνοι, οι Ινδοί, οι Ιάπωνες, οι Κορεάτες για να αναφέρω μόνο τους πιο πρόσφατους), και προσπαθούν να ακολουθήσουν οι Αμερικανοί. Στον τομέα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, τόσο κρίσιμο για την ψηφιακή ζωή, τον παγκόσμιο τόνο τον δίνει εδώ και χρόνια, επισήμως και επωνύμως, η Ευρώπη.

Οι συνέπειες για την Ευρώπη και τα κράτη-μέλη

Για την ίδια την Ευρώπη οι παραπάνω πρωτοβουλίες έχουν μεγάλη σημασία επειδή αποτελούν σημαντικά βήματα προς την ενοποίηση. Καθένα από τα νομοθετήματα αυτά είναι Κανονισμός – επομένως, όπως ο GDPR, ισχύει απευθείας στα Κράτη-Μέλη. Επίσης, καθένα από τα νομοθετήματα αυτά έχει εύκολα αναγνωρίσιμο όνομα – είναι δηλαδή, όπως και ο GDPR, «επώνυμα». Τέλος, ο συνδυασμός όλων αυτών των νομοθετημάτων ρυθμίζει ολόκληρη την ψηφιακή ζωή μας: ειδικά η Digital Services Act αφορά, ακριβώς όπως και ο GDPR, κάθε στιγμή της διαδικτυακής μας ζωής – δηλαδή, ίσως το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μας. Συνεπώς, μόλις η διαδικασία ολοκληρωθεί καθένας μας για την ψηφιακή του ζωή θα αναφέρεται απευθείας στην Ευρώπη, και στον ευρωπαϊκό νόμο, και όχι στον εθνικό νόμο. Όπως ακριβώς σήμερα όλοι στην Ελλάδα αναφέρονται στον «GDPR» και, σχεδόν ποτέ, στον ΓΚΠΔ (τα ελληνικά αρχικά του) ή, πολύ λιγότερο, στον ελληνικό νόμο που τον «τοπικοποιεί», έτσι και στο μέλλον όλοι θα αναφερόμαστε απευθείας στο AI Act ή στο DSA. Οι συνέπειες αυτής της γλωσσικής αλλαγής για το ευρωπαϊκό πρότζεκτ είναι προφανείς.

Για τα Κράτη-Μέλη αυτή η βιασύνη της Ευρώπης να ρυθμίσει την ψηφιακή ζωή αποτελεί ταυτόχρονα πρόβλημα και λύση. Πρόβλημα, επειδή όπως είδαμε η Ευρώπη αφαιρεί από τα Κράτη-Μέλη τη δυνατότητα να νομοθετήσουν μόνα τους για την ψηφιακή ζωή. Αυτή όμως ακριβώς η διαπίστωση είναι ταυτόχρονα και λύτρωση γι αυτά: Ποιο κράτος άραγε θα είχε τις δυνάμεις και τις γνώσεις να νομοθετήσει για την Τεχνητή Νοημοσύνη μόνο του; Για την κυβερνοασφάλεια; Αλλά, ακόμα και αν το έκανε, τι σημασία θα είχε η νομοθεσία, πχ. για το Facebook από ένα μόνο ευρωπαϊκό κράτος; Απολύτως καμία – όπως πρόσφατα αναγκάστηκε να διαπιστώσει η Αυστραλία. Όμως ολόκληρη η Ευρώπη έχει άλλο ειδικό βάρος – όπως επανειλημμένα αναγκάστηκαν να διαπιστώσουν η Google, το Facebook ή η Microsoft.

Για τους Ευρωπαίους, για καθέναν από εμάς, η ευρωπαϊκή νομοθεσία μόνο καλό κάνει. Όταν ολοκληρωθούν οι διαδικασίες οι Ευρωπαίοι θα έχουν το αποτελεσματικότερο και καλύτερο ρυθμιστικό πλαίσιο στον κόσμο για την ψηφιακή ζωή. Θα είναι οι μόνοι των οποίων η διαδικτυακή ζωή θα προστατεύεται. Όπως ακριβώς είναι οι μόνοι με τόσο αποτελεσματικό και πλήρες νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία των προσωπικών τους δεδομένων, μέσω του GDPR, το ίδιο θα συμβεί και με τις υπόλοιπες ψηφιακές τεχνολογίες που μας κατακλύζουν.

Ακόμα σημαντικότερο όμως για καθέναν μας είναι το γεγονός ότι ο Ευρωπαϊκός τρόπος ψηφιακής ζωής βάζει τον άνθρωπο στο επίκεντρο. Αυτή είναι η βασική αρχή της Ευρωπαϊκής Διακήρυξης για τα Ψηφιακά Δικαιώματα, που εκδόθηκε μόλις τον Ιανουάριο και που όμως θα αποτελέσει την βασική πολιτική προσέγγιση της Ευρώπης για τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Η τοποθέτηση του ανθρώπου στο επίκεντρο έχει μεγάλη σημασία: Η Ευρώπη δεν βάζει το παγκόσμιο τεχνολογικό προβάδισμα ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους από τις ψηφιακές τεχνολογίες στο επίκεντρο, αλλά τον άνθρωπο.

“Η Ευρώπη επιλέγει να δώσει προτεραιότητα στον άνθρωπο, θυσιάζοντας την τεχνολογική πρωτοκαθεδρία και το κέρδος. Κανείς δεν μπορεί να τα έχει όλα”

Τελικά, επομένως, το παγκόσμιο τρί-πολο επιβεβαιώνεται για μια ακόμα φορά: Οι ΗΠΑ έχουν την τεχνολογία, η Κίνα τα χρήματα, και η Ευρώπη βάζει τους κανόνες. Αυτός είναι ο Ευρωπαϊκός τρόπος ψηφιακής ζωής, οι κανόνες που βάζουν πρώτο τον άνθρωπο. Οι κανόνες αυτοί δεν μπορεί παρά να βρίσκονται μέσα σε νόμους, και μάλιστα αυστηρούς –οτιδήποτε διαφορετικό απλά δεν λειτουργεί. Αν με ρωτήσετε, είμαι χαρούμενος με αυτή την εξέλιξη. Όχι τόσο λόγω προσωπικού συμφέροντος (νομικός είμαι, τι άλλο θα έλεγα;;) αλλά κυρίως επειδή αφενός πιστεύω ότι η Ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι η σωστή για τον άνθρωπο και επειδή αφετέρου πιστεύω ότι, για δομικούς λόγους, ο ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ και Κίνα στα δικά τους πεδία είναι καταδικασμένος – όσο καταδικασμένες είναι και αυτές αν προσπαθήσουν να παράξουν κανόνες για όλους. Φυσικά φαντάζομαι ότι υπάρχουν πολλοί που θα διαφωνούσαν μαζί μου, όπως έχουν κάθε δικαίωμα να κάνουν – αυτή είναι άλλωστε η ουσία της δημοκρατίας, η οποία, ας μην ξεχνάμε, είναι μια άλλη ρυθμιστική προσφορά της Ευρώπης στην ανθρωπότητα.